Zastaw rejestrowy: co to, jak ustanowić i jak sprawdzić w rejestrze zastawów

Zastaw rejestrowy to ograniczone prawo rzeczowe zabezpieczające wierzytelność, ustanawiane na rzeczy ruchomej lub zbywalnym prawie majątkowym dłużnika. Jego cechą jest to, że przedmiot zastawu zostaje w rękach dłużnika, który dalej z niego korzysta, w odróżnieniu od zastawu zwykłego, który wymaga wydania rzeczy wierzycielowi. Reguluje go ustawa z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Zastaw powstaje dopiero z chwilą wpisu do rejestru zastawów.

Opłata sądowa od wniosku o wpis zastawu rejestrowego do rejestru zastawów wynosi 200 zł (art. 60 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Zmiana wpisu i jego wykreślenie kosztują po 100 zł (art. 61 tej ustawy). Umowa zastawnicza wymaga jedynie zwykłej formy pisemnej pod rygorem nieważności, bez notariusza, więc poza opłatą sądową ustanowienie zastawu nie generuje dodatkowych kosztów.

Najpewniejszym źródłem jest Centralna Informacja o Zastawach Rejestrowych, która wydaje zaświadczenie o wpisie na dany podmiot lub rzecz. Brak adnotacji o zastawie w dowodzie rejestracyjnym nie oznacza, że pojazd jest wolny od obciążeń, bo adnotację wpisuje się tylko na wniosek właściciela, a zastaw jest ważny od chwili wpisu do rejestru niezależnie od tego. Zastaw rejestrowy jest skuteczny także wobec kolejnego nabywcy, dlatego kupno obciążonego auta jest ryzykowne.

Zastaw zwykły wymaga wydania rzeczy wierzycielowi (art. 307 Kodeksu cywilnego), więc dłużnik traci możliwość korzystania z przedmiotu. Zastaw rejestrowy pozwala zostawić rzecz w rękach dłużnika, który dalej z niej korzysta, a zabezpieczenie działa dzięki wpisowi do jawnego rejestru zastawów. Dlatego zastawem rejestrowym obciąża się maszyny, samochody, zapasy czy udziały, których dłużnik potrzebuje do prowadzenia działalności i spłaty długu.

Przedmiotem zastawu rejestrowego mogą być rzeczy ruchome i zbywalne prawa majątkowe (art. 7 ustawy o zastawie rejestrowym): maszyny i pojazdy, zapasy i towary, wierzytelności, prawa z papierów wartościowych, udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, a także zbiór rzeczy lub praw stanowiący całość gospodarczą, choćby jego skład był zmienny. Wyłączone są rzeczy, które można obciążyć hipoteką, oraz statki morskie wpisane do rejestru okrętowego.

Od 11 stycznia 2009 r. zastawnikiem może być każdy wierzyciel, także osoba fizyczna nieprowadząca działalności i podmiot zagraniczny. Wcześniej ustawa ograniczała krąg zastawników do banków, Skarbu Państwa i wybranych instytucji, ale ten zamknięty katalog zniesiono. W praktyce oznacza to, że każda firma, która ma wymagalną wierzytelność wobec kontrahenta, może zabezpieczyć ją zastawem rejestrowym na jego majątku ruchomym.

Domyślną drogą jest sądowe postępowanie egzekucyjne (art. 21 ustawy o zastawie rejestrowym), które nie wymaga żadnej dodatkowej klauzuli w umowie. Trzy szybsze drogi, czyli przejęcie przedmiotu na własność (art. 22), sprzedaż w drodze przetargu publicznego przez notariusza lub komornika (art. 24) oraz zaspokojenie z dochodu przedsiębiorstwa oddanego w zarząd (art. 27), działają tylko wtedy, gdy zostały wyraźnie przewidziane w umowie zastawniczej. Dlatego te klauzule wpisuje się do umowy z góry.

Zastaw wygasa razem z wygaśnięciem zabezpieczonej wierzytelności (art. 18 ustawy o zastawie rejestrowym) i podlega wykreśleniu z rejestru. Wniosek o wykreślenie składa zastawnik, dołączając pisemne oświadczenie o wygaśnięciu wierzytelności albo zrzeczeniu się zastawu, lub osoba, która nabyła przedmiot zastawu, za zgodą zastawcy. Opłata sądowa od wniosku o wykreślenie wynosi 100 zł. Niezależnie od spłaty zastaw wygasa też z upływem 20 lat od wpisu, chyba że strony ustaliły inaczej.