Odpowiedź zależy od jednej rzeczy, którą sprawdzisz w KRS w minutę: od formy prawnej dłużnika. Jeżeli dług ma spółka jawna, partnerska, komandytowa albo komandytowo-akcyjna, nie musisz wytaczać nowego procesu. Wystarczy wniosek o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko wspólnikowi (art. 778(1) KPC), czyli 50 zł opłaty i postępowanie na posiedzeniu niejawnym. Jeżeli dłużnikiem jest spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, takiej drogi na skróty nie ma i musisz pozwać członków zarządu z art. 299 KSH, płacąc pełną opłatę od pozwu i czekając miesiące.
Ta różnica bierze się z konstrukcji obu spółek, a nie z widzimisię ustawodawcy. W spółkach osobowych wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki z mocy prawa i od początku, więc sąd tylko rozciąga na niego istniejący tytuł. W spółce z o.o. członek zarządu nie jest dłużnikiem, tylko odpowiada odszkodowawczo za to, że nie zgłosił upadłości w porę, a odszkodowania nie da się zasądzić klauzulą.
Dwie drogi, jedno porównanie
| Klauzula na wspólnika (art. 778(1) KPC) | Pozew z art. 299 KSH | |
|---|---|---|
| Kiedy | spółka jawna, partnerska, komandytowa, komandytowo-akcyjna | spółka z ograniczoną odpowiedzialnością |
| Co składasz | wniosek o nadanie klauzuli wykonalności | pozew o zapłatę |
| Opłata | 50 zł (art. 71 pkt 4 uksc) | 5% wartości przedmiotu sporu powyżej 20 000 zł, niżej opłata stała według widełek |
| Tryb | posiedzenie niejawne, bez rozprawy | pełny proces z rozprawą |
| Realny czas | od kilku dni do kilku tygodni | zwykle od kilku miesięcy do dwóch lat |
| Co musisz wykazać | bezskuteczność egzekucji wobec spółki albo jej oczywistość | bezskuteczność egzekucji i pełnienie funkcji w czasie powstania zobowiązania |
| Czym broni się druga strona | zażaleniem i powództwem przeciwegzekucyjnym | trzema przesłankami z art. 299 § 2 KSH |
Widać, dlaczego forma prawna kontrahenta ma znaczenie jeszcze zanim wystawisz mu pierwszą fakturę. Przy spółce jawnej masz w praktyce gwarancję, że za dług odpowie ktoś z majątkiem osobistym, i to bez drugiego procesu. Przy spółce z o.o. z kapitałem 5000 zł możesz mieć prawomocny wyrok i nic z niego nie mieć.
Klauzula na wspólnika: co musi być spełnione
Art. 778(1) KPC pozwala nadać klauzulę przeciwko wspólnikowi, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna albo gdy jest oczywiste, że będzie bezskuteczna. Najmocniejszym dowodem jest postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji z powodu bezskuteczności, dlatego w praktyce najpierw idziesz do komornika na spółkę, a dopiero potem po klauzulę na wspólnika.
Druga przesłanka, ta o oczywistej bezskuteczności, ratuje sytuacje, w których egzekucja nie ma sensu od początku: spółka nie ma majątku ujawnionego nigdzie, nie składa sprawozdań i nie prowadzi działalności. Sądy podchodzą do niej ostrożnie, więc bez twardych dokumentów lepiej na nią nie liczyć.
Samo pismo jest krótkie i składa się je w jednym egzemplarzu, bo postępowanie klauzulowe toczy się bez udziału dłużnika. Treść razem z podstawą prawną i listą załączników złoży za Ciebie generator wniosku o nadanie klauzuli wykonalności, który przy tym wariancie od razu dolicza 50 zł z art. 71 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych.
Nie każdy wspólnik, tylko ten odpowiadający bez ograniczenia
Tu leży najczęstszy błąd. Przepis mówi o wspólniku ponoszącym odpowiedzialność bez ograniczenia całym swoim majątkiem, a nie o każdym wspólniku. Skutki są konkretne:
- w spółce komandytowej klauzulę dostaniesz na komplementariusza, ale nie na komandytariusza, bo ten odpowiada tylko do wysokości sumy komandytowej,
- w spółce komandytowo-akcyjnej to samo dotyczy akcjonariusza, który za zobowiązania spółki nie odpowiada w ogóle,
- w spółce partnerskiej partner nie odpowiada za zobowiązania powstałe w związku z wykonywaniem wolnego zawodu przez pozostałych partnerów, więc źródło długu trzeba sprawdzić, zanim wskażesz go we wniosku.
Praktyczny wniosek jest taki, że popularna konstrukcja "spółka z o.o. spółka komandytowa" skutecznie zamyka tę drogę. Komplementariuszem jest tam spółka z o.o., więc klauzula obejmie kolejną spółkę bez majątku, a nie człowieka.
Granica, o której poradniki milczą
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 3 października 2017 r. (SK 31/15) uznał art. 778(1) KPC za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim pozwalał nadać klauzulę przeciwko osobie, która nie była już wspólnikiem w chwili wszczęcia sprawy przeciwko spółce. Powód jest zrozumiały: taka osoba nie mogła bronić się w procesie, o którym nie wiedziała.
W praktyce oznacza to jedno. Zanim złożysz wniosek, sprawdź w KRS datę wykreślenia wspólnika i zestaw ją z datą wniesienia pozwu przeciwko spółce. Jeżeli wspólnik odszedł wcześniej, klauzula odpadnie i zostaje zwykły proces. To jest też powód, dla którego warto sprawdzić kontrahenta po NIP przed podpisaniem umowy, a nie po pierwszym niezapłaconym przelewie.
Droga przez art. 299 KSH: dlaczego trwa i kiedy przegrywa
W spółce z o.o. członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna. Odpowiedzialność nie jest jednak automatyczna: art. 299 § 2 KSH daje zarządowi trzy wyjścia. Może wykazać, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo wydano postanowienie o otwarciu restrukturyzacji, że niezgłoszenie wniosku nastąpiło bez jego winy, albo że wierzyciel nie poniósł szkody mimo braku wniosku.
Ostatnia przesłanka bywa najbardziej bolesna, bo pozwala zarządowi twierdzić, że spółka już wtedy nie miała majątku, więc terminowy wniosek o upadłość i tak nic by Ci nie dał. Cały spór schodzi wtedy na grunt dowodowy i dlatego takie sprawy ciągną się latami. Szczegóły tej ścieżki opisujemy w tekście o tym, jak pozwać członka zarządu z art. 299 KSH.
Zanim się na nią zdecydujesz, policz opłatę. Przy 120 000 zł należności pozew kosztuje 6000 zł, które wykładasz z własnej kieszeni i odzyskasz dopiero przy wygranej wobec wypłacalnego pozwanego. Kwotę dla swojej sprawy sprawdzisz w kalkulatorze opłaty sądowej od pozwu.
Co zrobić, zanim wybierzesz drogę
Trzy czynności zajmują łącznie godzinę i zmieniają decyzję częściej, niż się wydaje.
- Odczytaj formę prawną z KRS. To ona przesądza, czy w ogóle masz do wyboru dwie drogi, czy tylko jedną.
- Sprawdź, czy egzekucja wobec spółki była prowadzona. Bez postanowienia o umorzeniu obie drogi stoją w miejscu, a dokument ten jest wspólnym warunkiem wstępnym. Więcej o tym etapie znajdziesz na stronie o bezskutecznej egzekucji.
- Sprawdź daty przedawnienia. Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem przedawnia się po sześciu latach (art. 125 § 1 KC), a roszczenie z art. 299 KSH ma własny, odszkodowawczy termin liczony od dowiedzenia się o szkodzie.
Bywa też, że najbardziej opłacalna decyzja to żadna z tych dwóch. Jeżeli dłużnik jest pustą spółką, a Ty potrzebujesz gotówki teraz, a nie racji za dwa lata, rozsądniejsza bywa sprzedaż wierzytelności innemu podmiotowi z dyskontem i zamknięcie sprawy, zamiast finansowania procesu, którego wynik zależy od cudzej wypłacalności.
Czy klauzula na wspólnika wymaga nowego pozwu?
Nie. To jest cała jej przewaga. Sąd rozciąga istniejący tytuł egzekucyjny na wspólnika w postępowaniu klauzulowym, na posiedzeniu niejawnym, bez rozprawy i bez udziału drugiej strony. Nie płacisz opłaty stosunkowej od wartości długu, tylko 50 zł opłaty stałej, a sąd ma trzy dni na rozpoznanie wniosku (art. 781(1) KPC).
Czy można pozwać wspólnika spółki jawnej zamiast występować o klauzulę?
Można, ale prawie nigdy się to nie opłaca. Zwykły pozew oznacza pełną opłatę stosunkową, rozprawę i ryzyko przewlekłości, a efekt jest ten sam: tytuł wykonawczy przeciwko wspólnikowi. Proces ma sens tylko wtedy, gdy klauzula jest wykluczona, na przykład wobec byłego wspólnika objętego wyrokiem SK 31/15.
Ile trwa uzyskanie klauzuli przeciwko wspólnikowi?
Przepis daje sądowi trzy dni od złożenia wniosku, ale termin jest instrukcyjny. W praktyce trzeba liczyć od tygodnia do kilku tygodni, zależnie od obciążenia wydziału. To i tak inna skala niż proces z art. 299 KSH, który przy jednej instancji rzadko kończy się szybciej niż w rok.
Jak tego uniknąć przy kolejnym kontrahencie
Obie te drogi to leczenie objawów. Realna profilaktyka jest tańsza i sprowadza się do dwóch nawyków: sprawdzania formy prawnej i sytuacji kontrahenta przed udzieleniem kredytu kupieckiego oraz reagowania na pierwszy dzień opóźnienia, a nie na dziewięćdziesiąty. Faktura ścigana od razu wraca w większości przypadków bez sądu. Faktura odłożona na pół roku trafia do spółki, która w międzyczasie zdążyła się wydrenować.