Krótka odpowiedź: w VAT ulga na złe długi przysługuje mimo upadłości dłużnika, w CIT i PIT nie przysługuje. Warunki dotyczące statusu dłużnika zostały z ustawy o VAT usunięte w 2021 roku, ale w ustawach o podatku dochodowym zostawiono je nietknięte. Faktura wystawiona firmie, która właśnie ogłosiła upadłość, pozwala więc odzyskać podatek należny, ale nie pozwala zmniejszyć podstawy opodatkowania.
Ta asymetria jest źródłem większości nieporozumień wokół ulgi na złe długi. Poniżej rozkładam ją na czynniki pierwsze i pokazuję, co z niej wynika w praktyce.
Czy ulga na złe długi przysługuje przy upadłości dłużnika
W podatku od towarów i usług tak. Do 30 września 2021 r. art. 89a ust. 2 ustawy o VAT wymagał, żeby dłużnik był zarejestrowany jako podatnik VAT czynny i żeby nie był w trakcie postępowania restrukturyzacyjnego, postępowania upadłościowego ani w likwidacji. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrokiem z 15 października 2020 r. w sprawie C-335/19 uznał te wymogi za niezgodne z prawem unijnym, bo uzależniały obniżenie podstawy opodatkowania od okoliczności, na które wierzyciel nie ma żadnego wpływu.
Ustawodawca wyciągnął z tego wnioski i po prostu usunął sporne przesłanki. Dziś w art. 89a ust. 2 punkty 1, 2, 4 i 6 są oznaczone jako uchylone, a w punkcie 3 została wyłącznie litera a, która mówi o wierzycielu, nie o dłużniku. Litera b, dotycząca statusu dłużnika, również jest uchylona. Jeżeli więc trafisz na artykuł wyliczający, że dłużnik nie może być w upadłości, patrzysz na stan prawny sprzed pięciu lat.
Dlaczego w CIT i PIT jest odwrotnie
Bo tam analogicznego przepisu nikt nie ruszył. Art. 18f ust. 10 pkt 1 ustawy o CIT i art. 26i ust. 10 pkt 1 ustawy o PIT nadal wymagają, żeby dłużnik na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego dzień złożenia zeznania podatkowego nie był w trakcie postępowania restrukturyzacyjnego, postępowania upadłościowego ani w trakcie likwidacji. Wyrok C-335/19 dotyczył dyrektywy VAT, a podatki dochodowe nie są w Unii zharmonizowane w ten sam sposób, więc jego skutki się na nie nie przeniosły.
Efekt jest taki, że dwie ulgi noszące tę samą nazwę potocznie mają dziś dwa różne zestawy warunków, mimo wspólnego progu 90 dni.
| Warunek | VAT (art. 89a) | CIT (art. 18f) i PIT (art. 26i) |
|---|---|---|
| Dłużnik zarejestrowany jako VAT czynny | nie obowiązuje, przepis uchylony | nie dotyczy |
| Dłużnik poza upadłością i likwidacją | nie obowiązuje, przepis uchylony | obowiązuje, ust. 10 pkt 1 |
| Wierzyciel jest VAT czynny | obowiązuje | nie dotyczy |
| Termin graniczny od końca roku wystawienia faktury | 3 lata | 2 lata |
| Tylko transakcje handlowe | nie, konsument też na warunkach z ust. 2a | tak, ust. 9 |
Różnicę widać najlepiej na liczbach. Przy fakturze na 100 000 zł netto ze stawką 23 procent i podatkiem dochodowym 19 procent kontrahent działający normalnie oznacza 42 000 zł odzysku podatkowego: 23 000 zł VAT plus 19 000 zł oszczędności w CIT. Kontrahent w upadłości oznacza 23 000 zł, czyli sam VAT. Cała różnica to skutek jednego punktu, którego nie uchylono. Dokładne kwoty dla własnej faktury możesz policzyć w kalkulatorze ulgi na złe długi, który sprawdza oba tory osobno.
Ulga na złe długi a restrukturyzacja i likwidacja dłużnika
Dokładnie tak samo. Przepisy o podatku dochodowym wymieniają trzy stany jednym tchem: postępowanie restrukturyzacyjne, postępowanie upadłościowe i likwidację. Otwarcie któregokolwiek z nich odbiera prawo do zmniejszenia podstawy opodatkowania, a korekta VAT zostaje nienaruszona. Nie ma tu żadnej gradacji: uproszczone postępowanie o zatwierdzenie układu działa tak samo jak ogłoszona upadłość.
Warto zwrócić uwagę na moment, w którym bada się ten warunek. Nie chodzi o dzień, w którym minęło 90 dni od terminu płatności, tylko o ostatni dzień miesiąca poprzedzającego złożenie zeznania. To istotne w praktyce, bo kolejność zdarzeń bywa niekorzystna: prawo do ulgi powstaje w czerwcu, kontrahent składa wniosek o upadłość we wrześniu, a zeznanie roczne składasz w marcu następnego roku. W tym układzie warunek nie jest spełniony, mimo że w chwili powstania prawa do ulgi wszystko było w porządku.
Dlatego przy kontrahencie, który wyraźnie się chwieje, ulga w podatku dochodowym jest tą, która przepada pierwsza, i to bez ostrzeżenia.
Czy dłużnik w upadłości musi skorygować VAT
Musi. Symetria działa tu w obie strony: skoro z ustawy o VAT usunięto warunki dotyczące statusu dłużnika po stronie wierzyciela, usunięto też przepis, który zwalniał dłużnika w upadłości z obowiązku korekty. Art. 89b ust. 1b, który kiedyś przewidywał takie wyłączenie, jest dziś uchylony.
Zostaje więc zasada ogólna z art. 89b ust. 1: dłużnik jest obowiązany skorygować odliczony podatek naliczony w rozliczeniu za okres, w którym upłynął 90. dzień od dnia upływu terminu płatności. Jedyne wyjście daje ust. 1a, czyli uregulowanie należności najpóźniej w ostatnim dniu tego okresu rozliczeniowego. Dla firmy w kłopotach to zwykle wyjście teoretyczne.
Co zrobić, gdy dłużnik ogłosił upadłość po dokonanej korekcie
Nic. Ogłoszenie upadłości nie jest ani uregulowaniem, ani zbyciem wierzytelności, a tylko te dwa zdarzenia zmuszają wierzyciela do cofnięcia korekty na podstawie art. 89a ust. 4. Skorygowany VAT zostaje u Ciebie.
Inaczej wygląda sytuacja, w której z masy upadłości faktycznie coś do Ciebie wróci. Wypłata w podziale funduszów masy jest uregulowaniem należności, więc w rozliczeniu za okres, w którym pieniądze wpłyną, trzeba zwiększyć podstawę opodatkowania i podatek należny, proporcjonalnie do otrzymanej kwoty. Przy zaspokojeniu na poziomie kilku procent korekta powrotna też będzie odpowiednio niewielka.
Ulga to nie to samo co zgłoszenie wierzytelności
To dwie zupełnie różne czynności i żadna nie zastępuje drugiej. Ulga na złe długi jest rozliczeniem podatkowym, które robisz sam we własnym pliku JPK_V7 i w zeznaniu rocznym. Zgłoszenie wierzytelności to procedura wobec syndyka, składana przez system Krajowego Rejestru Zadłużonych w terminie 30 dni od obwieszczenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości, i to ona decyduje o tym, czy w ogóle weźmiesz udział w podziale masy.
Jedno i drugie warto zrobić, w tej właśnie kolejności co do pilności: najpierw termin na zgłoszenie, bo jest krótki i nieprzywracalny w zwykłym trybie, potem ulga, na którą masz lata. Co dalej z samym odzyskiem opisuje osobna strona o windykacji od firmy w upadłości.
Gdy ulga w podatku dochodowym przepadła, zostaje jeszcze jedna droga
Upadłość dłużnika zamyka ulgę z art. 18f, ale nie zamyka całego tematu kosztów podatkowych. Zostają dwa inne mechanizmy, oparte na innych przesłankach. Pierwszy to odpis aktualizujący wartość należności, którego nieściągalność wystarczy uprawdopodobnić, a postanowienie o ogłoszeniu upadłości jest jedną z uznawanych przesłanek. Drugi to zaliczenie wierzytelności do kosztów jako nieściągalnej, co wymaga twardego dokumentu, najczęściej postanowienia o bezskuteczności egzekucji albo o zakończeniu postępowania upadłościowego.
To dłuższa droga i wymaga papierów, ale w przypadku upadłego kontrahenta zwykle jedyna dostępna po stronie podatku dochodowego. Szczegóły ujęcia w księgach opisuje strona o odpisie aktualizującym należności.
Co z tego wynika w praktyce
Trzy rzeczy warto zapamiętać. Po pierwsze, nie odpuszczaj korekty VAT tylko dlatego, że kontrahent zbankrutował: to najczęstszy i najdroższy błąd w tym temacie, oparty na przepisie, którego od 2021 roku nie ma. Po drugie, jeżeli widzisz, że kontrahent zmierza do restrukturyzacji, ulgę w podatku dochodowym rozliczaj przy najbliższej okazji, a nie na koniec roku, bo warunek bada się na moment złożenia zeznania. Po trzecie, pilnuj obu terminów granicznych osobno, bo w VAT masz trzy lata od końca roku wystawienia faktury, a w podatku dochodowym tylko dwa.
Najtańsza wersja tej całej historii jest oczywiście taka, w której faktura zostaje zapłacona przed 90. dniem i żadna ulga nie jest potrzebna. Do tego prowadzi konsekwentne przypominanie o terminach od pierwszego dnia opóźnienia, opisane na stronie o monitoringu należności, a pełne warunki obu ulg zebrałem na stronie o uldze na złe długi.
Stan prawny: sierpień 2026. Podstawa: art. 89a i art. 89b ustawy o podatku od towarów i usług, art. 18f ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, art. 26i ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, wyrok TSUE z 15 października 2020 r. w sprawie C-335/19.